Każdego roku coraz więcej osób zwraca uwagę na warunki życia zwierząt wykorzystywanych w rozrywce. Jednym z najgłośniejszych tematów ostatnich lat jest obecność zwierząt w cyrkach. Właśnie dlatego obchodzony jest Dzień Cyrku bez Zwierząt – okazja do refleksji nad tym, jak wygląda współczesna sztuka cyrkowa i dlaczego coraz więcej krajów odchodzi od wykorzystywania zwierząt podczas przedstawień.
W Polsce temat ten przeszedł w ostatnich latach znaczącą zmianę. W 2021 roku weszły w życie przepisy zakazujące wykorzystywania w cyrkach niebezpiecznych zwierząt, takich jak lwy, tygrysy, niedźwiedzie czy słonie. Choć był to ważny krok dla ochrony zwierząt, dyskusja na temat całkowitego zakazu ich udziału w przedstawieniach nadal trwa.
Od menażerii do nowoczesnego cyrku
Przez setki lat zwierzęta były nieodłącznym elementem widowisk cyrkowych. Już w XVIII i XIX wieku publiczność przychodziła podziwiać egzotyczne gatunki, których nie mogła zobaczyć nigdzie indziej. Pokazy tresury lwów, słoni czy tygrysów należały do największych atrakcji każdego programu.
W tamtych czasach niewiele osób zastanawiało się nad dobrostanem zwierząt. Wiedza na temat ich potrzeb była ograniczona, a samo posiadanie egzotycznych gatunków stanowiło symbol prestiżu i sukcesu.
Z biegiem lat społeczeństwo zaczęło jednak inaczej patrzeć na relację człowieka ze zwierzętami. Rozwój nauki, etologii oraz organizacji zajmujących się ochroną zwierząt sprawił, że coraz częściej zaczęto zadawać pytania dotyczące warunków życia zwierząt podróżujących wraz z cyrkami.
Co zmieniło się w Polsce?
Przełomowym momentem był rok 2021. Od tego czasu polskie cyrki nie mogą wykorzystywać niebezpiecznych zwierząt. Oznacza to koniec pokazów z udziałem dużych drapieżników oraz wielu innych egzotycznych gatunków.
Zmiana ta była wynikiem wieloletnich debat społecznych oraz działań organizacji prozwierzęcych. Zwolennicy nowych przepisów podkreślali, że zwierzęta żyjące w naturze potrzebują znacznie większej przestrzeni, możliwości realizowania naturalnych zachowań oraz stabilnego środowiska niż to, które może zapewnić życie w ciągłej podróży.
Jednocześnie przepisy nie objęły wszystkich gatunków. W polskich cyrkach nadal mogą występować między innymi konie, psy czy niektóre gatunki ptaków. To właśnie ten wyjątek jest obecnie przedmiotem dalszej debaty publicznej.
Kampania „Cyrk Bez Zwierząt”
Jedną z najbardziej rozpoznawalnych inicjatyw w Polsce jest kampania „Cyrk Bez Zwierząt”, prowadzona przez Fundację Viva!. Jej celem jest całkowite wyeliminowanie wykorzystywania zwierząt w przedstawieniach cyrkowych.
Organizatorzy kampanii argumentują, że nawet gatunki uznawane za udomowione mogą doświadczać stresu związanego z transportem, hałasem, światłami oraz częstymi zmianami otoczenia. Według nich współczesny cyrk nie potrzebuje zwierząt, aby zachwycać publiczność.
Kampania zwraca również uwagę na fakt, że współczesne widowiska coraz częściej opierają się na umiejętnościach artystów, akrobatów i kuglarzy, a nie na pokazach tresury.
Narodziny nowego cyrku
W ostatnich dekadach na całym świecie ogromną popularność zdobył tak zwany „nowy cyrk” (nouveau cirque). To nurt, który koncentruje się na człowieku, jego możliwościach fizycznych oraz artystycznej ekspresji.
W takich spektaklach główną rolę odgrywają:
- akrobatyka,
- żonglerka,
- ekwilibrystyka,
- manipulacja rekwizytami,
- clownada,
- taniec,
- teatr ruchu,
- iluzja.
Widowiska tego typu często przypominają połączenie teatru, sztuki performatywnej i tradycyjnego cyrku. Artyści budują emocje poprzez narrację, muzykę oraz niezwykłe umiejętności techniczne.
To właśnie ten kierunek rozwoju sprawia, że wielu młodych ludzi odkrywa dziś sztukę cyrkową na nowo.
Cyrk bez zwierząt – czy jest równie atrakcyjny?
Dla wielu osób odpowiedź brzmi: zdecydowanie tak.
Współczesne pokazy cyrkowe potrafią zachwycać bez udziału zwierząt. Widowiskowe salta wykonywane kilka metrów nad ziemią, skomplikowane układy na szarfach powietrznych, efektowna żonglerka czy spektakularne pokazy ognia przyciągają tysiące widzów na całym świecie.
Co więcej, wielu artystów podkreśla, że rozwijanie własnych umiejętności daje niemal nieograniczone możliwości tworzenia nowych numerów. W przeciwieństwie do tresury zwierząt, rozwój sztuk cyrkowych zależy przede wszystkim od kreatywności, treningu i wyobraźni człowieka.
Dlaczego warto wspierać sztuki cyrkowe?
Dzień Cyrku bez Zwierząt nie jest świętem wymierzonym przeciwko cyrkowi. Wręcz przeciwnie – dla wielu osób stanowi okazję do pokazania, że sztuka cyrkowa może rozwijać się w nowoczesny sposób.
Żonglerka, manipulacja poi, spinning, akrobatyka czy balansowanie rozwijają koordynację ruchową, koncentrację i cierpliwość. To aktywności dostępne praktycznie dla każdego, niezależnie od wieku.
Coraz więcej szkół, domów kultury i festiwali organizuje warsztaty cyrkowe, podczas których uczestnicy mogą samodzielnie spróbować swoich sił w tej niezwykłej dziedzinie.
Przyszłość cyrku należy do artystów
Zmiany zachodzące w Polsce i wielu innych krajach pokazują, że sztuka cyrkowa nie tylko przetrwała ograniczenia dotyczące zwierząt, ale w wielu miejscach zaczęła rozwijać się jeszcze dynamiczniej.
Publiczność coraz częściej przychodzi oglądać nie zwierzęta, lecz ludzi wykonujących rzeczy, które wydają się niemożliwe. Mistrzowska żonglerka, widowiskowe ewolucje akrobatyczne czy perfekcyjnie opanowana sztuka balansu potrafią wywołać równie silne emocje jak tradycyjne pokazy sprzed dekad.
Dzień Cyrku bez Zwierząt przypomina, że prawdziwa magia cyrku zawsze tkwiła przede wszystkim w talentach, odwadze i kreatywności artystów. To oni są dziś największą atrakcją areny i to właśnie oni wyznaczają kierunek rozwoju współczesnej sztuki cyrkowej.
Więcej o Sara Zalewska
Studentka dziennikarstwa, komunikacji społecznej i medioznawstwa, związana z kuglarstwem od prawie sześciu lat
